Onze woede

Bas Heijne / NRC

Het is best fijn om kwaad te zijn. Nog fijner: samen kwaad zijn. Het allerfijnst: kwade mensen mobiliseren, om als eerste, borst vooruit, de barricade op te klauteren, je gelegenheidstroepen aan te sporen met opzwepende leuzen – en telefoonnummers van de vijand. Die woede hadden we vorige week. De nationalisatie van SNS Reaal en de gedachte aan nóg meer bezuinigingen, terwijl de verantwoordelijken zich gerieflijk wentelden in hun miljoenen, deed journalisten, mediamaatjes en columnisten hun hooivork uit de kast pakken. We pikten het niet. Dit keer echt niet. Tijd voor revolutie!

Alleen: waar lag de Bastille ook alweer?

Niemand die het wist: de stoere politici die vanaf de barricade riepen dat de bonussen van SNS-topmannen moesten worden teruggehaald, wisten dat dat juridisch onhaalbaar was. De actie van televisiemaker Jelle Brandt Corstius tegen oud-topman Sjoerd van Keulen bleek een akelig staaltje van virtuele stalking onder de dekmantel van een moreel appèl. Het zit in de familie, maar voor zover ik weet heeft Piet Grijs nooit het telefoonnummer van professor Buikhuizen gepubliceerd. Deze krant citeerde een instemmende reactie op de oproep van Brandt Corstius om Van Keulen net zo lang lastig te vallen totdat hij zijn bonus zou afstaan:

„Mail verstuurd. Fijn gevoel.”

Daar hebben we meteen het probleem – is onze woede over de financiële sector een instrument om er eindelijk eens iets aan te doen? Of is het gewoon een fijn gevoel, het zelfrijzend bakmeel van onze morele verontwaardiging, dat een band schept met anderen die ook zo ontzettend boos zijn?

Lastig. Financieel geograaf Ewald Engelen denkt het eerste. „Mensen zijn weer echt boos en dat is maar goed ook”, vertelde hij aan deze krant. „De elite moet worden wakker geschud.”

Ik heb een slecht geheugen, maar volgens mij is de afgelopen jaren niets anders geprobeerd dan de elite wakker schudden. „Mensen zijn weer echt boos” – ja, net als gisteren, vorige week, afgelopen herfst, begin vorig jaar, in 2008, het begin van deze eeuw. Er is naar de elite gespuugd, getrapt, gedreigd. Allemaal zonder noemenswaardig resultaat; de Sjoerd van Keulens blijven ons gewoon doodleuk aankijken met die typische, zelftevreden grijns. Ik herinner me woede over topmannen van Ahold en ABN Amro, woede over bonussen, vertrekpremies, idiote onkostenregelingen. Als het zo verdomd weinig uithaalt, is het misschien tijd je af te vragen waarom al die woede zo weinig effectief is, waarom „de elite” er zo gemakkelijk zijn schoenen aan afveegt.

Een theorie: er wordt altijd gezegd dat mensen de afgelopen eeuw geïndividualiseerd zijn, maar dat lijkt me schijn – het besef van een publiek domein is vervangen door groepsgevoel, de band met het wereldje waarin je verkeert. Van dat wereldje hangt af hoe je denkt, wat je goed en niet goed vindt, aan wie je loyaal bent. Zolang je je fijner voelt in dat wereldje dan in de wereld daarbuiten, kan de rest van de wereld je gestolen worden. Daarom hebben morele oproepen van buitenaf zo weinig zin, net als woede – het maakt jouw wereld alleen maar aantrekkelijker, je bent daar onder jouw mensen. Je kunt niet loyaal zijn aan de gemeenschap wanneer besef van gemeenschap ontbreekt.

Dat is in de achterstandsbuurt niet anders dan in de zogenaamde elite. Wie het onverbeterlijke wereldbeeld van Sjoerd van Keulen wil doorgronden, hoeft alleen het fenomenale Margin Call (2011) te huren – die film gaat over mensen die hun moraal aanpassen aan hun sociale omgeving, omdat er in hun hoofd helemaal geen publiek domein meer bestaat. Eigen kaste eerst. Woede van buitenaf verstrekt de innerlijke saamhorigheid alleen maar, vooral als die woede zelf een vorm van groepsnarcisme is geworden. Premwoede, zeg maar.

Een trieste illustratie van mijn theorie is de manier waarop de kersverse minister Dijsselbloem het salaris van de nieuwe topman van het overgenomen SNS Reaal verdedigt. Vijfenhalve ton is een hoop geld, vindt ook hij, maar hij had een „vakman” nodig, en dan kwam je in die kringen al snel op zo’n bedrag. In die kringen – SNS Reaal wordt overeind gehouden met publiek geld, maar er is geen bankier te vinden die het voor de publieke zaak doet, voor een bedrag conform de penibele situatie, in plaats van „marktconform”.

Dat zegt alles.

Wat zou deze regering aan gezag gewonnen hebben, wanneer ze met zo iemand zou zijn gekomen. Wat een indruk zou bankier Gerard van Olphen gemaakt hebben wanneer hij uit zijn eigen wereldje was gestapt en met een slordige twee ton genoegen had genomen. Dát was een stap geweest.

Bron

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Columns. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s